In dit artikel gaan we in op de relatie tussen het sociaal kapitaal en de taalkeuze en taalgebruik van individuen in Nederland om met elkaar relaties aan te gaan. We maken gebruik van het CBS-onderzoek Sociale Samenhang en Welzijn (SSW), dat in 2019 onder 7.652 personen van 15 jaar en ouder in Nederland is uitgevoerd. Bij het beantwoorden van de vraag ‘Welke taal of dialect wordt bij u thuis het meest gesproken?’ konden respondenten kiezen uit een lijst met 111 talen en dialecten en de optie ‘andere taal of dialect’, met de vervolgvraag naar welke taal of dialect dat is (Schmeets, & Cornips, 2022). De 7.652 personen die aan het onderzoek hebben meegedaan, rapporteren dat zij 149 verschillende talen en dialecten spreken. Ruim drie kwart van de deelnemers spreekt thuis het vaakst Nederlands. De rest spreekt thuis het meest een regionale taal (Fries, Nedersaksisch en Limburgs; 10,2 procent), een dialect (5,4 procent) of een andere taal zoals Engels of Turks (8,2 procent). In hetzelfde SSW-onderzoek is ook gevraagd naar een groot aantal aspecten van de deelname en het vertrouwen in de samenleving oftewel het sociaal kapitaal (zie figuur 1). Het SSW-onderzoek biedt dus de mogelijkheid om de taaldiversiteit in Nederland aan het sociaal kapitaal te relateren. Dit gebeurt op basis van een groot aantal kernindicatoren die ontleend zijn aan het raamwerk ‘Sociale samenhang’ met de drie pijlers ‘Vertrouwen’, ‘Participatie’ en ‘Integratie’ (Schmeets, 2008). Meer precies gaan we na op welke wijze het gebruik van taalkeuze en taalgebruik thuis en buitenshuis gerelateerd zijn aan het sociaal kapitaal dat is vastgesteld met 17 indicatoren die betrekking hebben op het vertrouwen in en het meedoen met de samenleving (zie Van Beuningen, & Schmeets, 2013). Daarbij stellen we de vraag hoe een specifieke taalkeuze en/of taalgebruik tot uiting komt in relatie met het sociaal kapitaal en welke gevolgen dit heeft.

Representatieve studies zoals de SSW-studie op basis van steekproefkaders over taalkeuze, taalgebruik en taaldiversiteit voor heel Nederland zijn schaars (Schmeets, & Cornips, 2021; 2022). Over sociaal kapitaal en de relatie met sociale cohesie, is uitgebreider gerapporteerd (zie bijvoorbeeld Schmeets, 2015; Hoff, Vrooman, Iedema, Boelhouwer, & Kulberg, 2021). Daaruit komt naar voren dat, in tegenstelling tot de beeldvorming, het vertrouwen in de samenleving in Nederland niet is afgenomen, maar zelfs is toegenomen (Schmeets, & Exel, 2022). Tot aan de Corona-pandemie in 2020 zijn er geen duidelijke aanwijzingen dat het meedoen met de samenleving, zoals in sociale contacten, vrijwilligerswerk, en deelname aan politieke acties is afgebrokkeld (CBS, 2022).

Er blijken in Nederland duidelijke verschillen te zijn tussen bevolkingsgroepen, zoals tussen lager en hoger opgeleiden, en sterke regionale verschillen in zowel het vertrouwen in de medemens en instituties als in de participatie (Schmeets, 2022). Dit roept de vraag op naar de achterliggende oorzaken van deze sociaaleconomische en regionale verschillen in vrijwel alle aspecten van sociaal kapitaal (zie Figuur 1). Een tot dusverre nog niet nader onderzocht onderzoeksterrein is de relatie tussen (indicatoren van) sociaal kapitaal en het taalgebruik thuis en op andere plekken.

We starten dit artikel met een uiteenzetting van het raamwerk naar sociaal kapitaal. Daarna plaatsen we het sociaal kapitaal in de Nederlandse context. Vervolgens gaan we in op de dataverzameling en de analysestrategie, gevolgd door de empirische resultaten. Het artikel wordt afgerond met discussie en conclusie.

Het concept sociale cohesie is nauw gerelateerd aan sociaal kapitaal, waarbij vaak wordt gerefereerd aan studies van Bourdieu (1986), Coleman (1988; 1990) en Putnam (1995; 2000). Met sociale cohesie wordt meestal gedoeld op collectieve verbanden in de samenleving, terwijl sociaal kapitaal verwijst naar hulpbronnen waarover individuen beschikken. Vaak wordt sociaal kapitaal beschouwd als een bouwsteen van sociale cohesie (Berger-Schmitt, 2002) of als een dimensie naast andere zoals gedeelde waarden, veiligheid en gelijkheid (Beauvais, & Jenson, 2002; Kearns, & Forrest, 2000; Brock, Kwakernaak, de Meere, & Boutellier, 2019), terwijl anderen sociale cohesie eerder zien als een gevolg van sociaal kapitaal (Coté, & Healey, 2001; Jeannotte, 2000).

Hoewel de meningen verschillen over wat sociale cohesie en sociaal kapitaal precies inhoudt, worden de begrippen ‘sociale netwerken’ en ‘vertrouwen’ daarin meestal gebruikt (bv. Paxton, 1999). De participatie van burgers in de samenleving door onderlinge contacten, zowel informeel als in georganiseerd verband, staan centraal. Daarbij is het ook belangrijk dat de mensen in voldoende mate eensgezind zijn over gezamenlijke waarden en normen. Sociaal kapitaal wordt zowel gezien als een gemeenschapsgoed (Neira, Vazquez, & Portela, 2009) als een bezit van individuen binnen de gemeenschap (Gannon, & Roberts, 2018). Een veelgebruikte definitie komt van de OESO (Coté, & Healy, 2001, p. 41; zie ook Keeley 2007, pp. 102–105): “networks together with shared norms, values and understandings that facilitate cooperation within or among groups”. Het gaat daarbij om collectieve verbanden van mensen binnen en tussen bevolkingsgroepen die begrip voor elkaars meningen hebben. Vertrouwen wordt ofwel noodzakelijk geacht om participatie te bewerkstelligen (Coleman, 1988) ofwel gezien als een gevolg van participatie (Woolcock, 1998). Hoe meer participatie en hoe meer vertrouwen, hoe waarschijnlijker het zal zijn dat er netwerken ontstaan met gezamenlijke waarden en normen, kortom: hoe meer sociaal kapitaal. Dit sociaal kapitaal bevordert niet alleen de economische productiviteit en groei (Knack & Keefer, 1997), maar ook het welzijn van mensen (Bourdieu, 1986; Stiglitz, Sen, & Fitoussi, 2009; Portela, Neira, & Salinas-Jiménez, 2013).

Voor het vaststellen van het sociaal kapitaal sluiten we aan bij het in 2008 ontwikkelde meetinstrument met de twee pijlers ‘participatie’ en ‘vertrouwen’ (Schmeets, 2008, zie Figuur 1). Binnen de dimensie participatie gaat het om de mate waarin mensen: (a) banden of netwerken met elkaar aangaan en elkaar hulp en steun verlenen, (b) meedoen in maatschappelijke organisaties, zoals het lid zijn van verenigingen en organisaties en zich inzetten als vrijwilliger en (c) deelnemen aan politieke activiteiten. Dit sluit aan op het onderscheid in ‘social’, ‘civic’ en ‘political’ (Eliasoph, 1998; Van der Meer, 2009), ofwel in drie niveaus: micro (sociaal), meso (organisaties) en macro (politiek). Waar participatie gaat over gedrag, behelst de dimensie vertrouwen meer een perceptie van de goede bedoelingen van anderen en in publieke, private en politieke instituties. Net als participatie, is het vertrouwen ook op drie niveaus vastgesteld: (a) vertrouwen in andere mensen, (b) vertrouwen in organisaties en (c) vertrouwen in de politiek. Op basis van 17 indicatoren die in het raamwerk passen, is een index geconstrueerd die als een meetlat fungeert om het sociaal kapitaal van personen vast te stellen (Van Beuningen, & Schmeets, 2013).

Zoals vermeld voorziet het raamwerk sociale samenhang in een derde dimensie: de integratie. Dit betreft in de eerste plaats de mate waarin álle leden van een samenleving participeren, zoals sociale contacten onderhouden, actief zijn in organisaties, en betrokken zijn bij de politiek. En tevens dat allen fiducie hebben in instituties en in andere personen. Niet alleen contact en vertrouwen binnen wisselende (sub)groepen, maar ook tussen die groepen is daarbij van belang. Er is sprake van meer integratie in een samenleving als mensen uit groepen ‘van bovenaf’ gedefinieerd – zoals jongeren versus ouderen, hoger en lager opleidings- en inkomensgroepen, mensen met een verschillende religieuze, culturele of nationale achtergrond – binding hebben met en vertrouwen hebben in elkaar en zich dus in een voortdurend proces met elkaar, van ‘onderaf’, sociaal, etnisch, religieus en/of regionaal identificeren. Daarvoor moeten deze personen ideeën, gevoelens en meningen met elkaar uitwisselen (Cornips, de Rooij & Stengs, 2012). Sociaal kapitaal wordt gevormd door sociale netwerken van individuen, en taalkeuze en taalgebruik zijn cruciaal in sociale gebeurtenissen waar het gevoel van ergens ‘bij te horen’ ontstaat en waar groepsidentiteiten en dus sociale relaties ontstaan die al dan niet bestendigd worden (Cornips, de Rooij, & Stengs 2012; Eckert 2012). Taalkeuze en taalgebruik kunnen cruciaal zijn in het al dan niet identificeren met elkaar. Naarmate mensen zich talig meer met elkaar identificeren, zal het sociaal kapitaal toenemen. Door taalkeuze en taalgebruik dus te zien als een vorm van sociaal kapitaal, draagt ‘taal’ bij aan het sociaal kapitaal. Immers: voor sociale netwerken is talige interactie cruciaal (Clark, 2006). En als dergelijke talige identificatieprocessen niet alleen plaatsvinden binnen bepaalde bevolkingsgroepen, maar ook tussen deze groepen en tussen wisselende groepen, zal dit ten goede komen aan iedereen en tegenstellingen tussen groepen in het vertrouwen in en in het meedoen met de samenleving afnemen. Dat zal de sociale cohesie versterken.

Bourdieu (1986) linkt het taalgebruik aan het culturele kapitaal. ‘Taal’ is immers een cultureel bindmiddel met een dubbele rol: taal is voor mensen een middel om cultuur te (re)produceren, maar taal vormt zelf ook het hart van cultuur (Cornips, 2014) waarmee het culturele kapitaal wordt opgebouwd (Bourdieu, 1986). Kapitaal is volgens Bourdieu een hulpbron die uiteindelijk een bepaalde machtsbasis genereert. Hij onderscheidt diverse kapitaalvormen, zoals economisch, sociaal, en cultureel kapitaal die elkaar niet alleen versterken, maar ook onderling inwisselbaar zijn. Taal behoort tot het type cultureel kapitaal dat mensen binnen de sociale klasse waartoe ze behoren in hun opvoeding meekrijgen en verder ontwikkelen waarbij het onderwijs een essentiële rol vervult. Zo is het taalgebruik, mondeling en schriftelijk, verbonden aan de manier waarop een bepaalde sociale klasse communiceert. In die zin is het spreken van bijvoorbeeld Nederlands, een dialect of een regionale taal een indicatie van de sociale klasse of sociale groep waartoe de persoon behoort en/of wil behoren, en zich daarmee al dan niet identificeert. Naast accenten, woordenschat, dialecten en grammatica kan men hierbij ook denken aan de beheersing van het Engels als ‘hypercentrale’ taal in de globale economie en cultuur (De Swaan, 2001), en ook aan meertaligheid en digitale vaardigheden die voor het culturele kapitaal van belang zijn (Androutsopoulos, 2015). Maar taal vormt of draagt ook altijd macht (Bourdieu, 1991). De taal van de elite in het verleden en heden bepaalt immers wie het Algemeen Nederlands en/of wie een regionale taal, dialect of andere variëteit spreekt, en deze definities zijn altijd verstrengeld met kennisproductie en noties van gezag en legitimiteit. Vooral in het onderwijs is herkenbaar welk soort Nederlands het ‘juiste’ Nederlands volgens de elite is (namelijk datgene dat de elite als thuistaal spreekt). Op deze wijze (re)produceren educatieve instellingen (sociale) ongelijkheid (Bourdieu, 1986). Zo zal het (willen) behoren bij een groep die een specifieke (regionale) taal of dialect gebruikt in de communicatie betekenen dat vanuit deze ‘in-groep’ anders sprekenden, de ‘out-groep’ uitsluit. In termen van sociaal kapitaal houdt dit in dat de ‘ín-groep’ zich vooral zal toeleggen op het ‘bonding capital’ in plaats van het overbruggende ‘bridging capital’. Dat kan inhouden dat de groep die niet primair communiceert in het Nederlands, meer afstand voelt en neemt van de uitsluitend Nederlandssprekende groep en waarschijnlijk zich dus minder verbonden voelt met nationale publieke, private en politieke instituties. Tegelijkertijd zal deze ‘out-groep’ zich toeleggen op het versterken van de onderlinge band door dezelfde wijze van spreken. Dat zal inhouden dat ze met elkaar sociale contacten onderhouden, ze deelnemen aan organisaties door zich in te zetten als vrijwilliger of actief te zijn in verenigingen, en betrokken zijn bij acties om de politiek te beïnvloeden. Hier zal doorheen spelen dat deze processen lokaal zijn: bij de ene groep sprekers van een dialect of een regionale of andere taal zal dit een grotere rol spelen dan bij de andere.

In dit artikel bespraken we de relatie tussen de taalkeuze en taalgebruik en een aantal aspecten van de deelname en het vertrouwen in de samenleving, het zogenoemde sociaal kapitaal van individuen in Nederland. We hebben gebruik gemaakt van het CBS-onderzoek Sociale Samenhang en Welzijn (SSW), dat in 2019 onder 7.652 personen van 15 jaar en ouder in Nederland is uitgevoerd. In dit onderzoek is zowel de taalkeuze en het taalgebruik thuis en op andere plekken bevraagd alsook een groot aantal aspecten van de participatie en het vertrouwen in de samenleving oftewel het sociaal kapitaal. Driekwart van de 15-plussers spreekt thuis meestal Nederlands, en een kwart doet dat in een regionale taal, een dialect, of in een andere taal zoals in het Engels of in het Turks. Op basis van dit SSW-onderzoek hebben we de taaldiversiteit in Nederland gerelateerd aan het sociaal kapitaal. Door, naast een groot aantal demografische en sociaaleconomische kenmerken, bovendien te controleren voor provincie worden de effecten van taal en de effecten van aan de provincie gebonden culturele aspecten uiteengerafeld. De verwachting die we hadden is dat er een verschil te vinden zou zijn tussen de ‘in-groep’ die het meest in het Nederlands communiceert en de anders sprekende ‘out-groep’, dat wil zeggen degenen die voornamelijk in een dialect, regionale taal of ‘andere taal’ communiceren. Binnen deze verwachting voelt en neemt de ‘out-groep’ meer afstand tot de Nederlandssprekende ‘in-groep’ dat zich in minder vertrouwen in de nationale publieke, private en politieke instituties manifesteert. Tegelijkertijd legt deze ‘out-groep’ zich toe op het versterken van de onderlinge band door het spreken van dialect, regionale taal of andere talen in hun sociale contacten en deelname aan de samenleving.

De resultaten van ons onderzoek hoe een specifieke taalkeuze en/of taalgebruik tot uiting komt in relatie met het sociaal kapitaal en welke gevolgen dit heeft, zijn echter als volgt. Ten eerste blijkt dat het taalgebruik thuis niet gerelateerd is aan het sociaal kapitaal. Er is echter wel een relatie met de twee onderliggende dimensies van sociaal kapitaal: er is minder vertrouwen in de samenleving bij degenen die thuis meestal in een dialect of in een regionale taal spreken. Daar tegenover staat dat zij wel meer aan de samenleving deelnemen zoals in hun sociale contacten, als vrijwilligers en in het verenigingsleven. Dit resultaat is echter alleen te vinden bij sprekers van het Nedersaksisch en van een dialect, en niet bij de sprekers van de twee andere regionale talen het Limburgs en Fries. Een belangrijke uitkomst is dus dat de betekenis van het spreken van een regionale taal of dialect lokaal verschillend is. De duiding hiervan is lastig. Limburg staat te boek als een provincie waarvan de inwoners weinig vertrouwen hebben, zowel onderling als in publieke en politieke instituties (Schmeets, 2018a). Ook is er veel minder participatie, zoals het laagste aandeel vrijwilligers laat zien (Schmeets, 2018b). Friesland staat in het vertrouwen lijnrecht tegenover Limburg, en heeft – samen met de provincie Utrecht – de hoogste score op de sociaal kapitaal index. Blijkbaar zijn er in Limburg en Friesland specifieke, niet aan taal gebonden, historisch en culturele factoren die zorgen voor respectievelijk lage en hoge scores op (onderdelen van het) sociaal kapitaal. Verder onderzoek is nodig om meer grip te krijgen op dergelijke processen.

In het perspectief van Bourdieu (1986) hebben wij gesteld dat met taalgebruik het culturele kapitaal wordt gevormd. De groep die in dialect of regionale taal spreekt vormt doorgaans een minderheid ten opzichte van groep die thuis vooral Nederlands spreekt. Maar in zowel Limburg als in Friesland wordt veel meer gebruik gemaakt van respectievelijk het Limburgs en het Fries dan het Nedersaksisch in de vier noordoostelijke provincies en het dialect in Zeeland en Noord-Brabant. Dit zou kunnen betekenen dat het Fries en het Limburgs veel sterker verankerd zijn in alle bevolkingslagen dan dat het geval is bij het Nedersaksisch en het spreken in een dialect (Schmeets, & Cornips, 2021). Zo spreken lager opgeleiden en mannen vaker in het Nedersaksisch en in een dialect dan hoger opgeleiden en vrouwen, terwijl dat niet zo blijkt te zijn voor het Limburgs en het Fries. Dit kan het stimuleren van ‘talige’ sociale netwerken faciliteren aangezien de ‘out-groep’ gevormd kan worden door vooral mannelijke laagopgeleiden: het ‘bonding’ kapitaal. Het formeren van een ‘out-groep’ uit zowel lager- als hoger opgeleiden – het ‘bridging’ kapitaal – in de Friese en Limburgse gebieden is wellicht lastiger.

Ten tweede hebben we de taalkeuze en taalgebruik binnen- en buitenshuis gerelateerd aan het sociaal kapitaal en de beide onderliggende dimensies. Er zijn geen verschillen gevonden tussen de groep die alleen thuis in een dialect of regionale taal communiceert en de groep die daarnaast ook buitenshuis in een dialect, in het Limburgs, in het Fries of in het Nedersaksisch communiceert. Daarbij doet het er niet toe waar en hoe dit gebeurt: met vrienden en buren, in dorp of stad, in winkels of horeca, op school of werk, en bij officiële instanties. Blijkbaar heeft het al dan niet wijder gebruik van deze talen geen aanvullend effect op zowel het sociaal kapitaal, als op de twee dimensies: het vertrouwen en de participatie.

Ten derde blijkt dat het spreken in een ‘andere taal’, zoals het Engels of Turks, niet gerelateerd is aan het sociaal kapitaal en evenmin aan het vertrouwen. Wel gaat het spreken in een ‘andere taal’ gepaard met een lagere participatie in de samenleving. Hier zal ook de verblijfsduur in Nederland van de immigranten doorheen spelen. Naarmate immigranten langer in Nederland wonen, zullen ze vaker Nederlands gebruiken en neemt hun participatie toe (Schmeets, Marcellino & Francisco Conceicao, 2021). Het vertrouwen in instituties zal echter met een langer verblijf afnemen: bij binnenkomst hebben immigranten hoge verwachtingen van de instituties in Nederland, maar dat daalt na verloop van tijd waardoor hun vertrouwen dat van het landelijke gemiddelde gaat naderen (Pozzo, 2022; Schmeets, Francisco Conceicao, & Marcellino, 2021). Dit wordt ook bevestigd door de resultaten van de eerste en tweede generatie: de eerste generatie participeert minder in de samenleving, terwijl de tweede generatie vooral minder vertrouwen heeft.